Stanisław Grabski herbu Wczele, (1633-1693) kasztelan rozgoziński

portret na epitafium w Farze Poznańskiej św. Marii Magdaleny, zdjęcie z fototeki Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu
udostępnione do użytku publicznego na prośbę Towarzystwa Rodu Plewako, autor zdjęcia
Jerzy Miecznikowski.
Biogram kasztelana Stanisława Grabskiego pióra prof. Włodzimierza Dworzaczka opublikowany został
 w VIII tomie (z lat 1959-1960) Polskiego Słownika Biograficznego i udostępny jest w Internecie.

150-letnie dzieje rodu Grabskich herbu Wczele w Nowym Mieście nad Wartą rozpoczyna Kazimierz Grabski, kasztelan śremski. W 1677 r. kupił on od kasztelana poznańskiego Krzysztofa Grzymułtowskiego miasta Nowemiasto i Laskówko z zamkiem i przedmieściami i wsiami: m.in. Komorza, Boguszyn, Chromiec, Kinczyn, Kopanina za 105 tysięcy złotych polskich. Po bezpotomnej śmierci Kazimierza w 1682 roku dobra nowomiejskie odziedziczył jego brat – Stanisław.

Stanisław Grabski karierę wojskową rozpoczął zapewne wiosną 1653 r. od udziału w dywizji ośmiu tysięcy jazdy i dragonów wysłanej na Bracławszczyznę w celu oczyszczenia osad i fortec z załóg kozackich, po wstrząsającej dla szlachty Rzeczypospolitej klęski pod Batohem (1652) i rzezi przez wojska kozackie Chmielnickiego i wspomagających ich Tatarów co najmniej 3.500 jeńców polskich, stanowiących w większości elitę żołnierską I Rzeczypospolitej. Dorota, żona Stanisława Grabskiego, na epitafium jemu poświęconym w Farze Poznańskiej pw. św. Marii Magdaleny zapisać kazała, że "Dorastał do wieku męskiego na wyprawach wojennych w Holsztynie, Danii, Litwie, Ukrainie przeciwko Szwedom, Kozakom, Tatarom, Moskwie". Nie ma wątpliwości, że wspomniana w tym zdaniu wyprawa do Holsztynu i Danii to ekspedycja w latach 1658-1659 pod dowództwem hetmana Czarnieckiego armii sojuszniczej (brandenbursko - polsko - habsburskiej) do Danii przeciw wojskom szwedzkim Karola X Gustawa. Zaś na Litwie Czarniecki wojował w czerwcu 1660 r. wysłany przeciw wkraczającym wojskom moskiewskim (rosyjskim) dowodzonym przez Iwana Chowańskiego. Kulminacją była wygrana bitwa pod Połonką 28 czerwca 1660 r., w której wojska Rzeczpospolitej pokonały siły rosyjskie i oswobodziły Wielkie Księstwo Litewskie po Dniepr i Dźwinę. Za zasługi wojenne Stanisław Grabski już przed 1661 r. mianowany został przez króla Jana Kazimierza Wazę starostą kłeckim.

W 1662 r. lub niewiele wcześniej niespełna trzydziestoletni Stanisław Grabski ożenił się ze sporo starszą od niego Zofią Cielecką, wdową po Janie Niemojewskim. Jan i Zofia Niemojewscy byli małżeństwem prawdopodobnie od 1642 r. do przynajmniej 1658 r., w 1660 odnotowana jest jako wdowa, nic zatem dziwnego, że Stanisław i Zofia ze Stanisławem Grabskim nie doczekali się potomstwa podczas ich ponad 12-letniego małżeństwa.

Po tym okresie walk w obronie Ojczyzny rozpoczął się etap znaczącej cywilnej działalności publicznej Stanisława Grabskiego. W r. 1661 został deputatem na Trybunał Koronny, w którym przyszło mu zasiadać jeszcze niejeden raz. Był także kilkakrotnie delegowany z Sejmików do komisji skarbowych. Z województwem kaliskim podpisał w r. 1669 wybór na króla księcia Michała Wiśniowieckiego. Na tej elekcji jako chorąży prowadził powiat gnieźnieński.

Latem 1672 r. 80-tysięczna armia turecka zaatakowała Rzeczpospolitą, zdobyła twierdzę Kamieniec Podolski i doszła pod Lwów. Turcy narzucili upokarzające warunki pokoju, w traktacie zawartym w Buczaczu, odbierając Polsce Podole i nakładając coroczną daninę. Podczas wiosennego posiedzenia Sejmu w 1673 r. delegacja turecka przyjechała po haracz, ale Sejm nie ratyfikował traktatu i odrzucił to żądanie, co równało się z wznowieniem wojny. Po tym doniosłym Sejmie Stanisław Grabski 9 maja 1673 r. marszałkował Sejmikowi relacyjnemu w Środzie Wielkopolskiej. Zaś jesienią 1673 r. znów wziął udział  w obronie Rzeczypospolitej - w wyprawie przeciwko Turkom. W bitwie pod Chocimiem 11 listopada 1673 r. walczył jako dowódca chorągwi. Bitwa pod Chocimiem, którą dowodził z polskiej strony hetman Jan Sobieski, była wg historyków największym zwycięstwem Polski przedrozbiorowej.

Zofia z Cieleckich Grabska jako żona Stanisława Grabskiego, jeszcze jako podczaszego poznańskiego, znajduję w regestach prof. Dworzaczka w 1674 r., natomiast w 1684 r. (a nie dopiero przed r. 1692 jak w biogramie w PSB pióra tegoż Dworzaczka) odnajduję drugą żonę, Dorotą z Grotów h. Rawicz. Dorota to również wdowa, w dodatku dwukrotna (po Jerzym Kiełczewskim zm. 1660/1661 r., małżeństwo od 1650 r. i po Chryzostomie Droszewskim, ktorego żoną została przed 1665 r. a zmarł jej przed 1677 r.). Jak z tego wynika i Stanisław i Zofia owdowieli w podobnym okresie i zapewne pobrali się około 1680 r.

Stanisław Grabski w 1682 roku, roku  śmierci brata Kazimierza, kasztelana śremskiego, mianowany został kasztelanem rogozińskim. Król Jan III Sobieski najwyraźniej chciał zachować przychylność tej wpływowej rodziny wielkopolskiej i pamiętał dzielnego dowódcę w bitwie chocimskiej. Tytuł kasztelana miał wielkie znaczenie, ponieważ kasztelanowie byli członkami Senatu Rzeczypospolitej. Obaj bracia, Kazimierz i Stanisław otrzymali nominacje do Senatu od Jana III Sobieskiego, obaj go nie przeżyli, Stanisław Grabski zmarł 6 października 1693 r. w Nowym Mieście nad Wartą. Jego małżonka wystawiła mu epitafium w kościele św. Marii Magdaleny sławiące jego dokonania i opatrzone kolorowym portretem. Musiało być to szczęśliwe małżeństwo. Dorota Grabska wyszła za mąż jeszcze po raz czwarty, w 1694 r. za Macieja Gembickiego, starostę nakielskiego, zmarłego przed 1711 r. Już jako czterokrotna wdowa zmarła po roku 1728, kiedy odnotowana jest jako chrzestna "Dorota Gembicka starościna nakielska z zamku Łabiszyńskiego'''. Miała wtedy grubo ponad  90 lat życia, skoro za mąż po raz pierwszy wyszła w 1650 r., a więc 78 lat wcześniej.

W owym czasie dóbr ojczystych córki nie dziedziczyły, jeśli byli synowie, więc Marianna Barbara z Grabskich primo voto Łukaszowa Żychlińska, secundo voto Stanisławowa Gowarzewska oraz Teresa z Grabskich za Sebastianem Żółtowskim (ślub w 1668 r.) wzięły posag w formie pieniężnej. Dobra nowomiejskie przeszły więc po śmierci Stanisława na jego bratanka Franciszka, a mojego bezpośredniego przodka. Był on synem Piotra Grabskiego, pisarza wschowskiego, który zostawił potomków jako jedyny spośród pięciu braci (z nich Franciszek Grabski SJ był Jezuitą w konwencie kaliskim).

Kasztelan Stanisław Grabski zmarł 6.X.1693 r,  325 lat temu.

Stanisław Jan Plewako
Warszawa, 6.X.2018 r

----------------------------------------------
Podstawowe dane biograficzne na podstawie:
tekstu epitafium w kościele św. Marii Magdaleny w Poznaniu, w tłumaczeniu  Jana Piątkowskiego
z biogramu prof. Włodzimierza Dworzaczka w VIII t. Polskiego Słownika Biograficznego z 1959-1960 r.,
i tegoż autora regestów na http://teki.bkpan.poznan.pl/index_regesty.html - w większości późniejszych.

Informacje o bitwie pod Chocimiem na podstawie artykułu mgr Marka Groszkowskiego
"Największe zwyciestwo w historii Polski. Bitwa pod Chocimiem 11 XI 1673 roku" 
zamieszczonego w 2013 r. na Portalu Historycznym Histmag.org 


treść tablicy epitafijnej wg odpisu w Złotej Księdze Szlachty Polskiej Teodora Żychlińskiego, t .V str. 49 
http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=78635  (str. 27 w przeglądarce)

D.O.M. 
Subsiste hic non sine faventi suspisio viator, eaeque (?),ac simul luge longum as posteros funus Illustrissimi Domini STANISLAI de Grab GRABSKI,
CASTELLANI ROGOZINENSIS,
ante pocillatoris posnaniensis et Capitanei Klecensis. Huie ubi aetas par armis adolevit, in Holsatia, Dania, Lithuania, Ukraina etc. contra Suecos, Hungaros, Cosacos, Tartaros, Moschos, ita strunuus per annosduodecim certavit miles, ut Ductior Vexilli sui contra Turcas ad Chocimum emeritum corona verit militiam. Nequeminor in toga Patriae civis. Comitiis adfuit, prope omnibus praefuit, nonnulis judex deputatus pluries ad Tribunal regni, cui vicaria longo tempore, directio cessit illi in honorem. Commissiones fisci in Majori Polonia per plures annos moderatus se apud omnes seu cives, seu milites, praecipuus Fisci Thesaurus, tandem tot meritorum et null venalis suffragii pondere
AD SENATUM ERECTUS, 
Integritate, magnanimitate, dicendi praestantia, amore legum, bonique publici superavit multos, candore, rectitudine et pro aequitate incorrupto pecore. Pro fide orthodoxa zolossimus. In pauperes, Ecclesias divas qouque ita liberalis ut supra 4000 in suas erogaverit vivusque coelo praemiserit. Plane et merito terris et coelo praetiosus. Favete posteri tauto civi tantoque in modico pulvere Senatori. Hominibus vixit annos 60, supernis aeternum vivat. Obiit anno MDCXCIII die sexto Octobris. Parentatum ei ab Illma et dolentissima conjuge Dorothea Grotowna Grabska Castellana Rogozinensi ad perenne amoris sui dolorisque monumentum. 

Bogu Najlepszemu, Największemu.
Zatrzymaj się tutaj nie bez pobożnego westchnienia wędrowcze i jednocześnie zasmuć się długo nad prochem Jaśnie Wielmożnego Pana Stanisława z Grabu Grabskiego,
KASZTELANA ROGOZIŃSKIEGO,
poprzednio podczaszego poznańskiego i Starosty Kłeckiego. Dorastał do wieku męskiego na wyprawach wojennych w Holsztynie, Danii, Litwie, Ukrainie przeciwko Szwedom, Kozakom, Tatarom, Moskwie; Tak przez lat dwanaście walczył czynnie jako żołnierz, wysłużoną żołnierkę uwieńczył jako dowódca swojej chorągwi przeciwko Turkom pod Chocimiem. Nie mniejszy w todze obywatela cywilnego. W prawie wszystkich sejmikach poselskich brał udział czynny, przewodniczył wielu, był kilkakrotnie sędzią deputatem na Trybunał Koronny, którego zastępstwo Przewodniczącego długi czas go zaszczycało. Komisjami skarbowymi w Wielkopolsce przez wiele lat czy to wśród stanu szlacheckiego czy to wśród żołnierzy kierował. Dbały o skarb publiczny, wreszcie wielką ilością zasług a nie żadnym przekupnym głosowaniem
DO SENATU WYNIESIONY, 
Uczciwością, wielkodusznością, znakomitością wymowy, miłością praw i dobra publicznego przewyższał wielu, prawością i niezepsutym sercem co do sprawiedliwości. Bardzo gorliwy wyznawca religii katolickiej. Dla biednych i kościołów bożych także tak hojny, że ponad 40.000 (złotych polskich) wydał, i jako żyjący zaskarbił sobie Niebo. Zasługi jego były jednako cenne dla ziemi jak i Nieba. Potomkowie oceniajcie przychylnie takiego obywatela: tęgiego w małym prochu Senatora. Z ludźmi żył lat 60, z Niebianami będzie żył wiecznie. Zmarł 6.10.1693 r.
Tablica z napisem jako uczczenie trwałej swej miłości i żalu publicznego wystawiona przez Wielmożną i bolejącą małżonkę Dorotę Grotównę Grabską, Kasztelanową Rogozińską.

tłumaczył: Jan Piątkowski, wnuk Stefana Grabskiego